Η Θεωρία προσκόλλησης διατυπώθηκε από τον βρετανό Ψυχίατρο John Bowlby τη δεκαετία του 1950 και περιγράφει την ανάγκη των παιδιών για συναισθηματική σύνδεση και ασφάλεια με τους γονείς ή άλλες σημαντικές φιγούρες φροντίδας. Ο Bowlby υποστήριξε ότι η προσκόλληση είναι θεμελιώδης για την ανάπτυξη του παιδιού και ότι οι πρώιμες σχέσεις επηρεάζουν την ψυχική υγεία και τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις του ατόμου καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του. Η θεωρία του Bowlby επικεντρώνεται στην εξελικτική και βιολογική σημασία των δεσμών προσκόλλησης και διαχωρίζει τα στάδια ανάπτυξής τους καθώς και τα διάφορα είδη προσκόλλησης.

Επηρεαζόμενος από τον Freud και το ψυχαναλυτικό κίνημα, το οποίο επικρατούσε την εποχή εκείνη, ο Bowlby υποστήριξε ότι η σκόπιμη αυτή προσκόλληση του παιδιού στην μητέρα αποτελεί μια ενστικτώδη απάντηση του βρέφους στο να κατανοήσει και να ερμηνεύσει τον κόσμο γύρω του, αλλά παράλληλα και να συσφίξει τις σχέσεις μητέρας και παιδιού. Σύμφωνα με τον Bowlby, όταν ένα βρέφος νιώθει ασφάλεια, τότε μέσω του δεσμού προσκόλλησης και ανάλογα την φάση στην οποία βρίσκεται τότε το παιδί μπορεί να αλληλοεπιδράσει δυναμικά με το περιβάλλον του και να εξερευνήσει τον κόσμο γύρω του. Θα ήταν ίσως πιο εύκολο να αναλογιστούμε την προσκόλληση του παιδιού προς τη μητέρα ως ένα «ανταγωνιστικό δίπολο», όπου το παιδί αναζητά την θαλπωρή της μητέρας του και παράλληλα θέλει να απομακρυνθεί, ώστε να ανακαλύψει και να περιεργαστεί το περιβάλλον του.

Στάδια Ανάπτυξης του Δεσμού Προσκόλλησης

Ο Bowlby πρότεινε ότι ο δεσμός προσκόλλησης εξελίσσεται σε διάφορα στάδια καθώς το παιδί μεγαλώνει. Κάθε στάδιο χαρακτηρίζεται από διαφορετικά χαρακτηριστικά και τρόπους αλληλεπίδρασης με τους γονείς ή φροντιστές.

1. Η προ-δεσμού φάση (0-6 εβδομάδες)

• Στην αρχική αυτή φάση, τα βρέφη δεν εμφανίζουν σαφή προτίμηση σε συγκεκριμένους φροντιστές. Ωστόσο, παρουσιάζουν συμπεριφορές που προάγουν την εγγύτητα με τους φροντιστές, όπως το κλάμα κα. για να εξασφαλίσουν ότι καλύπτονται οι βασικές τους ανάγκες (φαγητό, άνεση).
• Τα βρέφη είναι γενικά αδιάκριτα στις κοινωνικές τους αντιδράσεις, και οι συμπεριφορές προσκόλλησης τους δεν κατευθύνονται ακόμα σε κάποιον συγκεκριμένο άνθρωπο.

2. Φάση σχηματισμού προσκόλλησης (6 εβδομάδες – 6 έως 8 μήνες)

• Κατά την διάρκεια αυτής της περιόδου, τα βρέφη αρχίζουν να δείχνουν προτίμηση στους κύριους φροντιστές τους. Αναπτύσσουν αίσθημα εμπιστοσύνης προς τα γνώριμα πρόσωπα, ιδιαίτερα προς τον κύριο φροντιστή τους.
• Οι συμπεριφορές προσκόλλησης γίνονται πιο επικεντρωμένες, με τα βρέφη να αναζητούν άνεση από τους φροντιστές τους, να χαμογελούν και να αλληλεπιδρούν περισσότερο, αλλά όχι μονάχα, με τα γνώριμα άτομα.

3. Φάση σαφούς προσκόλλησης (6 έως 8 μήνες – 18 μήνες έως 24 μήνες)

• Αυτή είναι η φάση κατά την οποία η προσκόλληση στον κύριο φροντιστή γίνεται πιο εμφανής. Τα βρέφη αρχίζουν να εμφανίζουν ισχυρές συμπεριφορές προσκόλλησης, όπως το άγχος αποχωρισμού (άγχος όταν ο φροντιστής απομακρύνεται).
• Δείχνουν σαφή προτίμηση στον φροντιστή τους και αναζητούν άνεση και ασφάλεια από αυτόν. Τα βρέφη συχνά ακολουθούν τον φροντιστή τους και μπορεί να εκφράσουν στενοχώρια όταν χωρίζονται από αυτόν.

4. Δημιουργία αμοιβαίων σχέσεων (18 μήνες έως 2 χρόνια και πέρα)

• Καθώς τα παιδιά μεγαλώνουν και γίνονται πιο κινητικά και γνωστικά ανεπτυγμένα, οι συμπεριφορές προσκόλλησης αρχίζουν να αποκτούν μεγαλύτερη πολυπλοκότητα. Αρχίζουν να κατανοούν ότι ο φροντιστής τους θα επιστρέψει μετά από έναν αποχωρισμό (αντικειμενική μονιμότητα) και αρχίζουν να χρησιμοποιούν περισσότερη επικοινωνία για να επηρεάσουν τη συμπεριφορά του φροντιστή τους.
• Στη φάση αυτή, το παιδί γίνεται πιο ανεξάρτητο και η προσκόλλησή του χαρακτηρίζεται από μια πιο ισχυρή, αμοιβαία σχέση. Εμπλέκεται σε περισσότερες κοινωνικές αλληλεπιδράσεις και αρχίζει να κατανοεί τις ανάγκες και τις συμπεριφορές του φροντιστή του.

 Τα Είδη Προσκόλλησης

Σύμφωνα με τις θεωρίες του Bowlby, η προσκόλληση έχει ποικίλες μορφές που επηρεάζουν τις μελλοντικές σχέσεις του παιδιού και τη συναισθηματική του ευημερία. Οι συναισθηματικοί δεσμοί που αναπτύσσονται στο παιδί εξαρτώνται από τη συμπεριφορά των γονιών και των φροντιστών.

1. Ασφαλής Προσκόλληση Στην περίπτωση της ασφαλούς προσκόλλησης, το παιδί αναπτύσσει εμπιστοσύνη στους γονείς του. Το παιδί νιώθει ασφάλεια όταν βρίσκεται κοντά στους γονείς του και αναζητά τους γονείς για ανακούφιση όταν αντιμετωπίζει κάποιο πρόβλημα. Αυτά τα παιδιά είναι συχνά κοινωνικά, ευδιάθετα και ευπροσάρμοστα. Η σχέση του παιδιού με τους γονείς του, χαρακτηρίζεται από αξιοπιστία και αμοιβαιότητα.
2. Ανασφαλής-Αποφευκτική Προσκόλληση Τα παιδιά με ανασφαλή-αποφευκτική προσκόλληση συνήθως δεν αναζητούν τη φροντίδα ή την υποστήριξη των γονιών τους όταν βρίσκονται σε δυσκολία. Συχνά δείχνουν ανεξαρτησία, αποφεύγουν την επαφή με τους γονείς και φαίνεται να μην αντιδρούν έντονα στην απομάκρυνσή τους. Συνήθως, η ανασφαλής-αποφευκτική προσκόλληση αναπτύσσεται όταν οι γονείς είναι συναισθηματικά απόμακροι, μη διαθέσιμοι ή/και επικριτικοί.
3. Ανασφαλής-Αγχώδης Προσκόλληση Στην ανασφαλή-αγχώδη προσκόλληση, το παιδί είναι υπερβολικά εξαρτημένο από τη φροντίδα των γονιών του. Τα παιδιά αυτά συνήθως εκδηλώνουν έντονη ανησυχία όταν οι γονείς τους απομακρύνονται και μπορεί να παρουσιάσουν εκρήξεις θυμού ή φόβου όταν δεν είναι σε επαφή μαζί τους. Τέτοια παιδιά συχνά δείχνουν έλλειψη εμπιστοσύνης στους γονείς, παρά την έντονη ανάγκη τους για την παρουσία τους. Επίσης η συμπεριφορά των γονιών στην προκειμένη περίπτωση είναι δεν προάγει πάντα μια σταθερότητα, γεγονός που δημιουργεί σύγχυση στο παιδί.
4. Αποδιοργανωμένη Προσκόλληση Το συγκεκριμένο είδος αναπτύσσεται σε περιβάλλοντα όπου οι γονείς δεν είναι καθόλου προβλέψιμοι ή είναι οι ίδιοι η πηγή άγους/τραύματος για το παιδί. Τα παιδιά με αυτό τον τύπο προσκόλλησης έχουν αντιφατικές συμπεριφορές, όπου μπορεί να δείχνουν προσκόλληση και ταυτόχρονα να φοβούνται ή να αποφεύγουν τον γονέα τους.

Εντούτοις η θεωρία του Bowlby, για το δεσμό προσκόλλησης, έχει σημαντικές συνέπειες για την κατανόηση της ψυχολογικής ανάπτυξης των παιδιών και της φύσης των ανθρώπινων σχέσεων. Οι πρώιμες εμπειρίες προσκόλλησης με τους γονείς ή φροντιστές καθορίζουν τις κοινωνικές δεξιότητες και την ψυχική ανθεκτικότητα του παιδιού, ενώ η κατανόηση των διαφορετικών τύπων προσκόλλησης μπορεί να βοηθήσει στη βελτίωση των σχέσεων και της ψυχικής υγείας καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής.